← सभी श्लोक
शिव पुराण

पंचमुख महेश का ध्यान

ध्यायेन्नित्यं महेशम्

अंग्रेज़ी अक्षरों में: dhyayen nityam mahesham rajata giri nibham charu chandravatamsam

मूल मूल पाठ
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसंरत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानंविश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
dhyāyen nityaṃ maheśaṃ rajata-giri-nibhaṃ cāru-candrāvataṃsaṃratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśu-mṛga-varābhīti-hastaṃ prasannam |padmāsīnaṃ samantāt stutam amara-gaṇair vyāghra-kṛttiṃ vasānaṃviśvādyaṃ viśva-bījaṃ nikhila-bhaya-haraṃ pañca-vaktraṃ tri-netram ||
अनुवाद अनुवाद — अनुवादक: ॐ नमः शिवाय टीम

महेश का नित्य ध्यान करे: जो चाँदी के पर्वत-से उज्ज्वल हैं, सुंदर चंद्रमा जिनका शिरोभूषण है; रत्नों के आभूषणों से जिनका अंग दमकता है; जिनके हाथों में परशु, मृग, वर-मुद्रा और अभय-मुद्रा हैं; जो प्रसन्न हैं; कमल पर विराजमान हैं, चारों ओर देवगण जिनकी स्तुति करते हैं, जो व्याघ्रचर्म ओढ़े हैं; जो विश्व के आदि और विश्व के बीज हैं, सब भय हरने वाले हैं — पाँच मुख और तीन नेत्रों वाले।

भाष्य व्याख्या — हमारी टिप्पणी, शास्त्र नहीं

यह शिव का सबसे प्रसिद्ध ध्यान-श्लोक है, जो रुद्राभिषेक और अनगिनत दैनिक पूजाओं से पहले पढ़ा जाता है। शिव पुराण में यह वह छवि है जिसे पार्थिव (मिट्टी के) लिंग की पूजा से पहले मन में धारण किया जाता है।

हर विवरण एक शिक्षा है: परशु बंधन काटता है, मृग चंचल मन है जो थाम लिया गया, दोनों मुद्राएँ वर देती हैं और भय हरती हैं, और पाँच मुख सृष्टि, पालन, संहार, तिरोभाव और अनुग्रह के पाँच कर्म हैं।

प्रमाण प्रमाण
श्लोक
निश्चित
शिव पुराण
विद्येश्वर संहिता, अध्याय 20, श्लोक 52
गीताप्रेस संस्करण यह संस्कृत पाठ हिन्दी अनुवाद के नीचे पाद-टिप्पणी में यहाँ दिए श्लोकाङ्कों के साथ छापता है।
स्रोत खोलें

मूल पाठ

ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं

रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।

पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं

विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥

dhyāyen nityaṃ maheśaṃ rajata-giri-nibhaṃ cāru-candrāvataṃsaṃ

ratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśu-mṛga-varābhīti-hastaṃ prasannam |

padmāsīnaṃ samantāt stutam amara-gaṇair vyāghra-kṛttiṃ vasānaṃ

viśvādyaṃ viśva-bījaṃ nikhila-bhaya-haraṃ pañca-vaktraṃ tri-netram ||

अनुवाद

महेश का नित्य ध्यान करे: जो चाँदी के पर्वत-से उज्ज्वल हैं, सुंदर चंद्रमा जिनका शिरोभूषण है; रत्नों के आभूषणों से जिनका अंग दमकता है; जिनके हाथों में परशु, मृग, वर-मुद्रा और अभय-मुद्रा हैं; जो प्रसन्न हैं; कमल पर विराजमान हैं, चारों ओर देवगण जिनकी स्तुति करते हैं, जो व्याघ्रचर्म ओढ़े हैं; जो विश्व के आदि और विश्व के बीज हैं, सब भय हरने वाले हैं — पाँच मुख और तीन नेत्रों वाले।

अनुवादक: ॐ नमः शिवाय टीम

यह पाठ संग्रह में मौजूद है; संपादकीय समीक्षा अभी बाकी है।

पूरी व्याख्या पढ़ें →
अर्पण

जो मन में है, अर्पित करें

इनमें भी मिलता है

परंपरा
से
पारंपरिक प्रार्थना
रुद्राभिषेक और दैनिक पूजा से पहले शिव के ध्यान के रूप में पढ़ा जाता है

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

ध्यायेन्नित्यं महेशम् का हिंदी अर्थ क्या है? (Meditation on the Five-Faced Lord meaning in Hindi)
महेश का नित्य ध्यान करे: जो चाँदी के पर्वत-से उज्ज्वल हैं, सुंदर चंद्रमा जिनका शिरोभूषण है; रत्नों के आभूषणों से जिनका अंग दमकता है; जिनके हाथों में परशु, मृग, वर-मुद्रा और अभय-मुद्रा हैं; जो प्रसन्न हैं; कमल पर विराजमान हैं, चारों ओर देवगण जिनकी स्तुति करते हैं, जो व्याघ्रचर्म ओढ़े हैं; जो विश्व के आदि और विश्व के बीज हैं, सब भय हरने वाले हैं — पाँच मुख और तीन नेत्रों वाले।
ध्यायेन्नित्यं महेशम् किस ग्रंथ से है?
स्रोत: शिव पुराण — विद्येश्वर संहिता, अध्याय 20, श्लोक 52.
ध्यायेन्नित्यं महेशम् रोमन (अंग्रेज़ी) अक्षरों में कैसे लिखा जाता है?
dhyayen nityam mahesham rajata giri nibham charu chandravatamsam ratnakalpojjvalangam parashu mriga varabhiti hastam prasannam padmasinam samantat stutam amara ganair vyaghra krittim vasanam vishvadyam vishva bijam nikhila bhaya haram pancha vaktram tri netram
विचार

आपके मन में क्या रह गया?

एक पंक्ति, एक स्मृति, एक प्रश्न — इसने आपके मन में जो जगाया, वह साझा कीजिए। भेजते ही यह यहाँ दिखेगा।

2 में से 1 स्रोत अध्याय या श्लोक तक निश्चित। यह पृष्ठ अभी किसी संपादक द्वारा समीक्षित नहीं है। हम कैसे जाँचते हैं →

शिव पुराणध्यानपूजा
अगला: एकमुखी रुद्राक्ष →